Gốm Bát Tràng

Chương 1 / 61 phút

Từ Bồ Bát đến bãi sông Hồng

Theo sử liệu được Wikipedia tiếng Việt dẫn, khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, các dòng họ thợ gốm Trần, Vương, Nguyễn, Lê, Phạm ở làng Bồ Bát thuộc Ninh Bình đã rời quê đi theo. Họ dừng chân ở Bạch Thổ phường vì vùng này có đất sét trắng, rồi cùng họ Nguyễn sở tại dựng lò, lập làng gốm, và một số tài liệu cho rằng tên Bát Tràng bắt nguồn từ chính cái tên phường đất sét trắng ấy.

Trong sử sách, tên xã Bát xuất hiện lần đầu năm 1352, đến thế kỷ 15 tên Bát Tràng được ghi nhận là một làng gốm, còn Dư địa chí của Nguyễn Trãi chép rằng làng làm chén bát. Các nguồn không thống nhất về tuổi nghề: Wikipedia tiếng Việt ghi 700 năm, trong khi Báo Pháp luật Việt Nam viết hơn 800 năm.

Làng nằm bên sông Hồng, giữa hai đô thị Thăng Long và Phố Hiến, trên tuyến đường thủy nối chúng, và trong các thế kỷ 15–17 Bát Tràng cùng Chu Đậu – Mỹ Xá là hai trung tâm gốm xuất khẩu quan trọng ở phía bắc, với nhiều đồ gốm của làng sang tới Nhật Bản. Có giai đoạn nghề chịu ảnh hưởng, nhưng gốm Bát Tràng vẫn trụ được nhờ người trong nước cần gạch xây, đồ thờ, đồ trang trí và đồ dùng hằng ngày.

Nghề gốm làng Bát Tràng được xếp hạng di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia theo quyết định của Bộ VH,TT&DL ngày 20/12/2019, và tối 14/2/2025 làng được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận là thành viên thứ 67 trong mạng lưới thành phố thủ công sáng tạo.

Chương 2 / 61 phút

Đất sét và bàn xoay

Người thợ đi qua một chuỗi khâu nối tiếp: chọn và xử lý đất, tạo dáng, vẽ hoa văn, phủ men rồi mới nung, và kinh nghiệm truyền đời trong làng xếp cốt gốm lên đầu, lớp men thứ hai, lò nung thứ ba. Đến thế kỷ 18, đất sét trắng tại chỗ cạn dần, nên người Bát Tràng đi thuyền ngược sông Hồng, qua sông Đuống, xuôi Kinh Thầy tới Đông Triều để lấy đất ở Hồ Lao, Trúc Thôn, loại đất dẻo, mịn, màu trắng xám và chịu lửa tới khoảng 1650°C.

Đất được xử lý bằng cách ngâm nước qua bốn bể đặt ở các độ cao khác nhau, trong đó bể đầu tiên giữ đất sét thô trong nước chừng 3–4 tháng.

Sang khâu tạo dáng, cách cổ truyền là vuốt đất bằng tay trên bàn xoay, việc mà trước kia phụ nữ thường đảm nhận, nhưng nay còn ít thợ làm được. Ngày nay thợ phổ biến dùng kỹ thuật đúc trong khuôn thạch cao, và gốm Bát Tràng hiện được làm bằng cả cách truyền thống lẫn hiện đại.

Chương 3 / 61 phút

Men, hoa văn và minh văn

Khi phôi mộc đã hoàn chỉnh, thợ dùng bút lông vẽ hoa văn thẳng lên nền mộc rồi thường tráng men trực tiếp lên đó. Men tro được coi là men đặc sắc của làng, còn men lam được làm từ thế kỷ 15 bằng đá đỏ chứa coban và đá thối chứa mangan, nghiền nhỏ và trộn với men áo.

Mốc ra đời của men rạn không thống nhất: một đoạn trong Wikipedia tiếng Việt ghi dòng men này có từ cuối thế kỷ 16, đoạn khác ghi người làng điều chế nó đầu thế kỷ 17 từ tro trấu, vôi sống và cao lanh chùa Hội, còn một truyền thuyết lại gắn men rạn trắng với Hứa Vĩnh Kiều thời Lý. Ở thế kỷ 16–17, men ngọc phối với men trắng ngà và men nâu tạo nên dòng Tam thái, trong khi gốm cổ của làng có cốt đầy, chắc, khá nặng và lớp men trắng ngả màu ngà, đục.

Sản phẩm trải từ chén, bát, đĩa, lọ, bình cho gia đình đến chân nến, nậm rượu cho việc thờ cúng và đồ mỹ nghệ, với các màu men truyền thống như lam, nâu và xanh ngọc. Trên nhiều chân đèn, lư hương và đỉnh còn có minh văn ghi tên người làm, quê quán cùng năm tháng chế tạo.

Chương 4 / 61 phút

Lò nung qua các thời

Trước đây gốm được nung trong lò ếch, lò đàn và lò bầu, trong đó lò bầu, còn gọi là lò rồng, có từ đầu thế kỷ 20 và đạt tới khoảng 1300°C. Lúc nhóm lò, thợ cả nhiều tuổi nhất thắp ba nén hương khấn trời đất và thần lửa, còn với lò đàn, gốm được để nguội trong lò 2 ngày 2 đêm, mở cửa thêm 1 ngày 1 đêm rồi mới ra lò.

Từ khoảng năm 1975, người làng chuyển sang xây lò hộp, tức lò đứng, đốt bằng than cám, và mỗi lần đốt kéo dài chừng 3 ngày 3 đêm từ lúc nhóm đến khi tắt lửa. Than ướt được nặn rồi đập lên những bức tường khô, tường hút nước khiến than cứng nhanh và đem dùng được ngay.

Vào thập niên 1990, lò than khiến Bát Tràng thành điểm nóng ô nhiễm không khí, rồi những năm gần đây làng có thêm lò con thoi, lò tuynen dùng khí đốt hoặc dầu. Theo Tạp chí Công Thương, Bát Tràng nay không còn lò nung gốm bằng than, và lãnh đạo huyện Gia Lâm cũng cho biết lò gốm không còn tỏa khói bụi than.

Chương 5 / 61 phút

Làng không ruộng, nhà gạch

Bát Tràng nằm ngoài đê, xưa chỉ có bãi sông, và khi bãi lở thì làng mất đất canh tác, nên đây là xã duy nhất ở đồng bằng Bắc Bộ không gắn với nông nghiệp. Cảnh làng cũng khác các làng quê Bắc Bộ, không lũy tre, không đồng lúa, và cả hai làng Bát Tràng, Giang Cao đều làm gốm truyền thống.

Lõi làng cổ rộng khoảng 5,2 ha, có 23 ngôi nhà cổ, 16 nhà thờ họ và nhiều lò cũ, đều xây bằng gạch Bát Tràng. Loại gạch này chắc, bền, không ẩm ngày nồm và ít bám rêu, và vua Tự Đức từng lệnh cho làng làm rất nhiều gạch để xây Kinh đô Huế. Làng cũng không có nhà lá, vì khi lò bầu lên đậu, lửa bốc cao và tàn bay ra dễ gây cháy.

Theo Việt Nam News, xã có hơn 100 nghệ nhân, gần 200 doanh nghiệp và khoảng 1.000 hộ làm, buôn bán gốm, còn Wikipedia tiếng Anh ghi hơn 200 doanh nghiệp, và sản xuất phổ biến vẫn ở quy mô hộ gia đình. Hằng năm vào rằm tháng 2 âm lịch, làng mở hội tôn vinh nghề gốm và tri ân tổ tiên, với lễ rước nước sông Hồng về đình làng.

Chương 6 / 61 phút

Thăm làng gốm

UBND thành phố Hà Nội công nhận Bát Tràng là điểm du lịch từ tháng 10/2019. Chợ gốm của làng hoạt động từ năm 2004 và nay có hơn 300 gian hàng, còn Bảo tàng gốm Bát Tràng mở cửa từ tháng 6/2022 trong một tòa nhà mô phỏng khối đất nặn trên bàn xoay.

Ở các cơ sở sản xuất, khách có thể tự làm gốm từ những khâu cơ bản, hoặc đi tour xe đạp mang tên "Dấu chân làng cổ Bát Tràng" và tour đi từ Hoàng thành Thăng Long tới làng gốm cổ. Các điểm có thể ghé gồm nhà cổ của nghệ nhân Tô Thanh Sơn, chùa Tiêu Dao, lò cổ Bồ Bát, chùa Kim Trúc, đình Giang Cao và đền Mẫu, và các di tích có mã QR giới thiệu bằng tiếng Việt lẫn tiếng Anh.

Cuối tuần làng đón khoảng 5.000 lượt khách, và người làng vẫn quen mời khách chén trà hoa sói cùng kẹo lạc, kẹo vừng.