Ruộng bậc thang Mù Cang Chải

Chapter 1 / 51 min

Bậc ruộng trên sườn dốc

Mù Cang Chải nằm dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, cao trên 1.000 m so với mặt biển, và địa hình bị chia cắt mạnh với độ dốc trung bình 40 độ, có chỗ lên tới 70 độ. Trên nền đất như vậy, ruộng bậc thang là cách tạo ra mặt phẳng để cấy lúa nước, nên các thửa ruộng nối nhau thành từng lớp dọc sườn núi.

Mỗi luống chỉ rộng từ 3 đến 10 m nhưng có thể dài tới hàng trăm mét, chạy vòng quanh sườn núi. Giữa hai luống là một bờ đất cao ngang ngực người, chỉ rộng 0,2 đến 0,3 m nhưng đủ chắc để giữ nước, và càng gần đỉnh thì bờ càng cao.

Các nguồn ghi tổng diện tích khác nhau: Wikipedia tiếng Việt và một bài của Báo Lào Cai nêu khoảng 2.200 ha, trong khi một bài khác của Báo Lào Cai ghi hơn 2.300 ha, chủ yếu ở các xã Chế Cu Nha, La Pán Tẩn và Dế Xu Phình.

Chapter 2 / 51 min

Nước, mạ và người Mông

Người Mông là nhóm cư dân bản địa đầu tiên định cư trên vùng đồi núi này, nên lịch sử của các bậc ruộng gắn liền với lịch sử và văn hóa của họ. Tỷ lệ người Mông được ghi khác nhau: Báo Lào Cai nêu tới 90% dân số, còn ICCROM ghi 95% số người sống quanh các sườn đồi.

Khi mở ruộng, họ chọn những triền đồi đủ rộng, dốc vừa phải và nằm ở chỗ đón được nước mưa, nước suối. Nước mưa là nguồn cấp chính bên cạnh các dòng suối từ núi đá, vì vậy người bản địa giữ nghi lễ gọi gió, gọi mưa, đồng thời dùng ống tre dẫn nước từ núi ở độ cao 1.000 m mà không để nước chảy tuột xuống dốc.

Mỗi năm Mù Cang Chải chỉ làm một vụ lúa, nên vào tháng 5 và tháng 6, khi mưa về, bà con đắp lại đập và bờ, đưa nước vào từng thửa, sau đó cày ải, gieo mạ và cấy. Nước theo những rãnh xẻ sẵn chảy từ thửa trên xuống thửa dưới, trong khi cả gia đình, họ hàng ra đồng từ sớm để giúp nhau cấy, cắm từng cây mạ thật mạnh, thẳng và sâu xuống bùn cho đứng vững thành hàng.

Bên cạnh ruộng lúa, nông nghiệp vẫn là sinh kế chính của người dân tộc thiểu số ở đây, còn đời sống hằng ngày xoay quanh nếp nhà, chăn nuôi, nghề thủ công, việc thờ cúng tổ tiên và phiên chợ.

Chapter 3 / 51 min

Từ danh thắng đến di tích đặc biệt

Năm 2007, ruộng bậc thang ở ba xã Chế Cu Nha, La Pán Tẩn và Dế Xu Phình có tên trong danh sách danh thắng quốc gia do Bộ VHTTDL công nhận. Diện tích được xếp hạng khi đó không thống nhất giữa các nguồn: Báo Lào Cai ghi khoảng 330 ha, còn ICCROM ghi gần 500 ha.

Với Quyết định 1954/QĐ-TTg mà Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 31/12/2019, danh thắng này trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, là một trong 7 di tích của đợt xếp hạng thứ 10. Vùng bảo vệ trải trên 6 xã Dế Xu Phình, Lao Chải, Chế Cu Nha, Mồ Dề, La Pán Tẩn và Kim Nọi, và ruộng bậc thang được đánh giá là di sản văn hóa tiêu biểu, mang ý nghĩa về lịch sử, kinh tế, văn hóa và xã hội đối với cộng đồng Mông.

Nghi lễ đi cùng vụ lúa cũng được ghi nhận, vì Lễ mừng cơm mới, một nghi lễ nông nghiệp gắn với tín ngưỡng của người Mông Mù Cang Chải, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 9/3/2021. Năm 2015, Bảo tàng Yên Bái khảo sát một bãi đá cổ trong vùng danh thắng, nơi các phiến đá khắc chủ yếu hình ruộng bậc thang, chim hạc, ngựa trời và bản đồ thiên văn.

Chapter 4 / 51 min

Mùa nước đổ và mùa lúa chín

Mùa đổ nước thường rơi vào tháng 5 và tháng 6, khi mưa xuống làm mềm đất khô và nước được dẫn vào các thửa ruộng để chuẩn bị cấy. ICCROM thì ghi mùa mưa bắt đầu từ tháng 4, và cho biết khách đến Mù Cang Chải quanh năm, đặc biệt vào mùa mưa này.

Đợt cao điểm thứ hai là từ tháng 9 đến tháng 10, khi lúa chín trên các bậc ruộng. Vì địa hình, khí hậu và nguồn nước mỗi nơi một khác, lúa không chín cùng lúc, nên thời gian chín và gặt kéo dài hàng tuần, có khi cả tháng. Năm 2024, VnExpress ghi nhận mùa gặt bắt đầu từ giữa tháng 10.

Cũng vào mùa lúa chín, từ năm 2015, mỗi tháng 9 Mù Cang Chải tổ chức lễ hội khám phá danh thắng ruộng bậc thang, có chợ quê đặc sản vùng cao và hoạt động làm nông cùng người dân.

Chapter 5 / 51 min

Điểm ngắm và đường đi

Từ Hà Nội, đường lên Mù Cang Chải theo quốc lộ 32, qua Tú Lệ và đèo Khau Phạ, dài khoảng 300 km và thường mất chừng 6 tiếng. Trên đỉnh Khau Phạ, nơi các chuyến dù lượn cất cánh, có thể nhìn xuống ruộng bậc thang ở bản Ít Thái và Lìm Mông.

Đồi Mâm Xôi ở La Pán Tẩn, nơi các thửa ruộng xếp vòng tròn như một mâm xôi lớn, được xem là biểu tượng của Mù Cang Chải và cũng đông khách nhất mỗi mùa lúa. Rời La Pán Tẩn, từ đỉnh sống lưng khủng long có thể nhìn cùng lúc bốn khu ruộng là Chế Cu Nha, Mồ Dề, Dế Xu Phình và La Pán Tẩn.

Ở Kim Nọi, bản cách chợ trung tâm khoảng 8 km, đường bê tông cho xe máy và ô tô nhỏ đi được, nhưng phải đi bộ khoảng 300 m cuối để lên mỏm đá nhìn ra ruộng. Đồi Móng Ngựa là chỗ ngắm lúa lúc hoàng hôn, và sau 17 giờ thường rất đông.

Ngoài việc ngắm cảnh, các tour du lịch cộng đồng cho khách cùng người dân làm đồng, làm thủ công hay nấu rượu gạo, trong khi ICCROM lưu ý du lịch thiếu kiểm soát có thể làm tổn hại cả cấu trúc ruộng lẫn các giá trị phi vật thể gắn với nó.